سير و تفكر در خلقت آنها خداى سبحان را مىشناسند ، و به وحدانيت و بى شريك بودن او در ربوبيت و الوهيت پى مىبرند . * ( « وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ . . . » ) * اين قبيل آيات جزو آياتى است كه بين زمين و آسمان قرار دارند ، آسمانها خود آيتى هستند ، زمين هم خود آيتى است ، و اختلاف شب و روز آيتى است بين زمين و آسمان و منظور از اختلاف شب و روز ، اختلاف آن دو از نظر كوتاهى و بلندى است . اختلاف منظم كه از آغاز خلقتش تا كنون دگرگونى نيافته ، و بطور هماهنگ فصول چهارگانه بهار و تابستان و پاييز و زمستان را پديد آورده و اين چهار فصل در هر ناحيه از نواحى زمين به هر صورتى كه بوده اكنون نيز به همان صورت است ، و از اين به بعد نيز به همين منوال مكرر مىشود . اختلافى كه به آن وسيله خداى سبحان رزق اهل زمين را تدبير نموده ، به ترتيبى صالح رشدشان مىدهد ، هم چنان كه خودش فرموده : « وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ » . * ( « وَما أَنْزَلَ اللَّه مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْيا بِه الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها » ) * - مراد از رزقى كه خداى تعالى از آسمان نازل مىكند ، باران است . و اگر باران را رزق ناميده ، از باب ناميدن سبب به اسم مسبب است ، و اين گونه نامگذاريها مجازى و شايع است . و نيز ممكن است بدين جهت باشد كه باران نيز رزق است ، چون همه آبهاى زمين از باران است . و منظور از كلمه « سماء » بالاى سر و يا ابر است ، چون ابر را هم مجازا آسمان مىگويند . و منظور از « احياء زمين بعد از مردنش » زنده كردن گياهان و درختانى است كه در زمستان مىميرند . و تعبير از آن به زنده كردن بعد از موت ، خالى از اشاره به مساله معاد نيست « 2 » . * ( « وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ » ) * - يعنى گرداندن بادها از اين سو به آن سو ، و فرستادنش از سويى به سويى ديگر ، كه در همين گرداندن بادها فوايد عمومى بسيارى نهفته است ، و از همه فوائدش عمومىتر حركت دادن ابرها است به نقاط مختلف جهان . و يكى ديگر تلقيح گياهان ، و دفع عفونتها ، و بوهاى بد است . * ( « آياتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ » ) * - يعنى در آنچه گفته شد آياتى است براى مردمى كه تعقل مىكنند ، يعنى با عقلى كه خدا در آنان به وديعت سپرده بين حق و باطل و خوب و بد تمييز

--> ( 1 ) و در زمين در چهار فصل قوت اهل زمين را تامين كرده است ، و روزىطلبان را يكسان در كسب روزى خود گردانيد . سوره حم سجده ، آيه 10 . ( 2 ) هم چنان كه در آيه پنجم از سوره حج نيز زنده كردن مردگان در قيامت را به زنده كردن گياهان تشبيه كرده است ، بدانجا مراجعه شود . - مترجم .